Köşe Yazıları

Hazımsızlık (Dispepsi) nedir

 

Dispepsi karnın üst-orta bölümünde, tıp dilinde epigastrium olarak adlandırılan iki kaburga yayı arasında kalan kısımda, yani mideye uyan bölgede genellikle yemekle ilişkili olan tekrar edici ve ısrarcı rahatsızlık hissi olarak tanımlanır. Dispepsi hastalık adı değil şikayetin adıdır.

 

HAZIMSIZLIĞIN BELİRTİLERİ NELERDİR?

Hastadan hastaya değişmek üzere ağrı, gerginlik, dolgunluk, erken doyma, geğirti, bulantı, iştahsızlık gibi şikayetlerden bir veya birkaçının bir arada bulunmasından ibarettir. Eğer hastalarda göğüste yanma ve yemekten sonra gıdaların ağıza doğru geri gelmesi gibi şikayetler varsa bu durum dispepsi değil gastoözefageal reflü hastalığı olarak kabul edilir.

 

HAZIMSIZLIĞIN TOPLUMDA GÖRÜLME SIKLIĞI NEDİR?

Dispepsi yetişkin insanların yaklaşık 1/4’ünde görülmektedir. Ülkemizde aile hekimine başvuran hastaların yüzde 30’unu, gastroenteroloji uzmanına başvuran hastaların yaklaşık yüzde 50’sini dispepsi (hazımsızlık) şikayeti olan hastalar oluşturmaktadır. Bu hastaların yarısında yaşam boyu sürebilen tekrarlayıcı yakınmalar olabilmektedir.

 

HAZIMSIZLIĞIN NEDENLERİ NELERDİR?

Disepsi şikayetinin iki ana sebebi vardır. Bunlar;

Organik dispepsi: Burada hastanın şikayetleri altında başta endoskopik tetkik olmak üzere diğer bazı tetkiklerle de belirlenebilen bir organik hastalık söz konusudur. (örneğin ülser, gastrit, mide kanseri, pankreas, safra kesesi hastalıkları gibi).

Fonksiyonel dispepsi: Günümüzdeki teknolojik imkanlarla şikayetlerin altında tanınabilen makroskopik (gözle görülür) bir patolojinin gösterilemez. Midede mikroskobik (gözle görülemeyen) gastritin veya mide hareketlerinde sebebi bilinmeyen hareket düzensizliklerinin olması da fonksiyonel dispepsi tanımına girer. Çünkü bu gibi durumlarla hazımsızlık şikayetleri arasında direkt bir ilişki kurulamaz.

 

FONKSİYONEL HAZIMSIZLIĞIN NEDENİ NEDİR?

FD’nin nedeni bugün için tam olarak belli değildir. Bir takım faktörler suçlanmaktadır. Bunlar arasında:

Bağırsak sinir sisteminin duysal sinirleri ve merkezi sinir sistemini arasındaki etkileşim düzensizlikleri, bağırsak hareket fonksiyonlarda bozulma, organ algılama bozuklukları ve psikolojik faktörler gibi birçok psikososyal ve fizyolojik değişiklikler tanımlanmış olmasına rağmen bunların önemi bugün için tartışmalıdır.

 

HAZIMSIZLIĞI OLAN HASTAYA YAKLAŞIM NASIL OLMALIDIR?

Hazımsızlık şikayeti olan hastalardan dikkatli bir sorgulama ve fizik muayene yapmak gerekmektedir. Hastanın yaşı, şikayetlerinin karakteri, daha önce bu şikayetleriyle ilgili olarak doktora gidip/gitmediği, eğer doktora gitmiş ise bir tanı almış mı, hastalığı ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir tetkik yapılmış mı, son günlerde veya uzun süreden beri kullandığı ilaç/ilaçlar var mı, dikkatlice sorgulanmalıdır. Hastanın ruhsal durumu nasıl (normal, huzursuz, üzüntülü), kronik (müzmin) başka bir hastalığı var mı? 1. derecedeki akrabalarında her hangi bir mide barsak rahatsızlığı var mı? Beslenme durumu nasıl? İştahsızlık, kilo kaybı, halsizlik, yorgunluk, ateş gibi şikayetlerden bir veya birkaçı var mı mutlaka sorgulanmalıdır.

Sorgulama yapıldıktan sonra dikkatli bir fiziki muayene yapılmalıdır. Hastada muayene ile tespit edilen bir bulgunun olup olmadığı belirlenmelidir. (Bunlar arasında kansızlık ateş, sarılık, lenf bezi büyümesi, karında hassasiyet, ele gelen bir kitle, organ büyümesinin olup olmadığını mutlaka ortaya konulmalıdır.)

 

HER HASTAYA TANI İÇİN TETKİK YAPMAK GEREKLİ Mİ?

Eğer hazım probleminin nedenini araştırmak için tetkik yapmak gerekirse yapılacak en önemli tetkik endoskopidir. Öncelikle hastanın yaşı önemlidir. Tanısal rehberlerde endoskopik tetkik için kesin bir yaş sınırı ortaya konulamamakla birlikte hastanın yaşadığı bölgede mide kanseri görülme sıklığı göz önüne alınarak belirlenir. Örneğin, Amerikan Gastroenteroloji Derneği rehberleri, 60 veya 65 yaşını tüm yeni dispeptik hastalara endoskopinin yapılması gereken eşik yaş olarak kabul etmekte ancak 45 veya 50 yaş sınırında makul olabileceğini belirtmektedir. Avrupa ortak görüşünde ise kalıcı dispepsi ile başvuran 45 yaşın üzerindeki erişkinlerde endoskopi yapılmasını önermektedir. Ülkemizde daha çok Avrupa konsensus raporları göz önüne alınmaktadır. Bu öneriler hastanın şikayetlerinin karakterine, etnik köken, aile öyküsü, milliyet ve bölgesel mide kanseri sıklığı göz önüne alınarak yapılmaktadır. Yaş sınırının hastadan hastaya değişebileceği vurgulamaktadır. Endoskopinin tanısal verimi yaşla birlikte artar. Ülkemizde mide kanserinin en sık görüldüğü bölge Kuzey Doğu Anadolu bölgesidir. (Erzurum ve Van yöresi) Bu bölgelerimizde dispepsi şikayeti ile endoskopi yaptığımız hastalarda mide kanseri görülme sıklığı yüzde 4 civarında tespit edilmiştir.

 

HAZIMSIZLIK ŞİKAYETİ OLAN HASTALARDA ALARM BELİRTİLERİ NELERDİR?

Alarm şikayetleri ve bulguları organik bir hastalığı düşündüren şikayet ve bulgulardır. Bunlar: Hastanın şikayetlerinin altı aydan daha kısa bir süreden beri olması, yutma güçlüğü, bulantı, kusma, iştahsızlık, zayıflama, hastanın 1.derecedeki akrabalarında (anne, baba, kardeşler) her hangi bir mide bağırsak hastalığı hikayesi olması (ülser, gastrit, mide-bağırsak kanseri gibi), hastanın muayenesinde kansızlık, ateş, karında kitle, organ büyümesi, sarılık gibi organik bir hastalık bulgusunu olması alarm işareti olarak değerlendirilir. 45-50 yaş altı hastalarda eğer alarm şikayet ve bulgusu yoksa bu hastalar fonksiyonel hazımsızlık olarak değerlendirilir, bu hastalara ampirik (deneyim ) tedavisi verilir, hasta 4 hafta sonra kontrole çağrılır. Eğer hasta tedaviden tam fayda görmemiş ise veya tedaviden fayda görmüş ama bir müddet sonra şikayetleri tekrar etmiş ise bu durumda alarm belirtisi olarak kabul edilir, bu hastalara da üst endoskopi yapılır.

Endoskopi yapılan bu hastalarda 2 durumla karşılaşılır: 1-Endoskopik olarak midede organik bir hastalık görülebilir (gastrit, ülser, tümör veya tümör şüphesi). Bu durumda gerekli biyopsiler alınır. Endoskopik olarak organik bir hastalık görünümü yoktur. Bu hastalarda Gerek Helikobakter Pilori diye adlandırılan ve patolojik olan bu bakterinin tanısı için gerekse mikroskobik bir patolojinin olup olmadığını araştırmak için yine de biyopsi örnekleri alınır. Bu hastalarda gerekli görülür ise diğer karın organlarında da (pankreas, safra kesesi, safra yolları gibi) bir hastalık olup olmadığı yönünden de araştırılır.

 

MİDEDE HASAR YAPAN VE HAZIMSIZLIĞA NEDEN OLAN İLAÇLAR NELERDİR?

Birçok ilaç mide iç tabakası olan mukozanın direncini bozarak mide hasarına yol açar. Bu ilaçların uzun süre kontrolsüz kullanımı gerek Fonksiyonel hazımsızlık şikayetlerinin alevlenmesine gerekse gastrit, ülser mide kanaması gibi organik hastalıklara neden olurlar. Bu ilaçların başında aspirin gelmektedir. Aspirin dışında diğer NSAİİ dediğimiz ağrı kesici ve antiromatizmal gurubu ilaçlarda mide hasarına yol açar. Bunun dışında kansızlıkta kullanılan demir hapları, potasyum tuzları, kemik yapısını güçlendirici ilaçlar (osteoporoz ilaçları), kalsiyum içerikli ilaçlar da değişik derecede mide mukozasında hasara neden olmaktadır. Aspirin ve NSAİİ grubu ilaçlar midede kan akımını ve mide koruyucu salgılarını başta müküs denilen salgıyı azaltmaktadır. NSAİİ’ların ülser yapma riski mide ülserleri için yüzde 10-20, duodenum yani on iki parmak bağırsağı ülseri için yüzde 2-5 kadardır. Bu tür ilaçlar mide ülserine on iki parmak bağırsağı ülserlerinden daha fazla sebep olmaktadır. Yine bu kişilerde mide kanaması ve delinmesi riski de bir o kadar yüksektir. Düşük doz aspirin (80-100 mg/gün) kullanılmasında mide ülser riski 1-2/1000’dir. Seçici NSAİİ denen ilaçların kullanılmasında ülser gelişme riski seçici olmayan NSAİİ’lara göre 2-3 misli daha düşüktür. NSAİİ’ların ülser oluşturma riski ve ülsere bağlı komplikasyonlar 60 yaş üzerinde daha sık görülmektedir. Ayrıca risk aspirin+NSAİİ ilaç alan veya birlikte kortison ihtiva eden ilaçlar, antikuagülan denen kan sıvılaştırıcı ilaçları alan hastalarda daha yüksektir.